Rahim Filmi (HSG) Öncesi Hazırlık: Nelere Dikkat Edilmeli?

Kısa cevap: Rahim filmi, adet kanaması bittikten sonra ve yumurtlamadan önce, genellikle siklusun 6-11. günlerinde çekilir; o siklusta gebelik olasılığı bulunmamalıdır. Enfeksiyon riski yüksek olmayan kadınlarda rutin antibiyotik önerilmez. Cochrane'in 23 çalışma ve 1272 kadını kapsayan derlemesinde ağızdan alınan ağrı kesicinin işlem sırasındaki ağrıyı azalttığına dair kanıt bulunamamıştır.

Geçen hafta muayenehanemde 31 yaşında bir hastam, elinde randevu kâğıdıyla oturdu ve ilk sorusu şu oldu: "Hocam, bu filme nasıl hazırlanacağım? İnternette okuduklarımdan sonra uyuyamıyorum." Rahim filmi (HSG — histerosalpingografi), kısırlık araştırmasında en çok korkulan basamaktır; oysa korkunun büyük kısmı işlemin kendisinden değil, hazırlığın belirsizliğinden doğar. Hangi gün gidileceğini, ne alınacağını ve neyin normal sayılacağını önceden bilen hasta, işlemi belirgin biçimde daha rahat geçiriyor. Bu yazıda rahim filmi öncesi hazırlığı adım adım, kanıtın söylediği ve söylemediği şeyleri ayırarak anlatıyorum.

Rahim filmi hangi gün çekilir?

Rahim filmi, adet kanaması tamamen bittikten sonra ve yumurtlamadan önceki pencerede çekilir; 28 günlük bir siklusta bu aralık genellikle 6-11. günlere denk gelir. Bu zamanlamanın iki nedeni vardır. Birincisi, kanama bittiğinde rahim iç zarı incedir ve boşluğun şekli daha net görünür; kanama sürerken alınan görüntülerde pıhtı, polip gibi yanlış bir dolum defekti izlenimi verebilir.

İkinci neden gebelik güvenliğidir. HSG röntgen temelli bir incelemedir ve erken gebeliğin ışına maruz kalmaması için yumurtlamadan önceki günler seçilir. Adet döngüsü düzensizse tarih tahminle belirlenmez; işlem öncesi gebelik testi ya da ultrason ile plan netleştirilir. İşlemin akışını ve klinikteki adımlarını Ankara rahim filmi (HSG) sayfamda ayrıntılı anlattım.

Rahim filmi öncesi hazırlık listesi nedir?

Hazırlık üç başlıkta toplanır: zamanlama, güvenlik kontrolleri ve konfor önlemleri. Aşağıdaki tablo, hastalarıma verdiğim hazırlık planının zaman çizelgesidir.

Tabloda görünmeyen ama en önemli madde şudur: işlemden önce hekiminize kaç çocuk istediğinizi, ne kadar süredir denediğinizi ve daha önce hangi tetkikleri yaptırdığınızı anlatın. Rahim filmi tek başına bir tetkik değil, bir tedavi planının parçasıdır; sonucun nasıl kullanılacağı baştan konuşulduğunda ikinci bir randevuya gerek kalmaz.

Rahim filmi öncesi ağrı kesici almak işe yarar mı?

Ağızdan alınan ağrı kesicinin işlem sırasındaki ağrıyı azalttığı kanıtlanmamıştır. Hindocha ve arkadaşlarının 23 randomize çalışmayı ve 1272 kadını birleştiren 2015 tarihli Cochrane derlemesinde, ağızdan alınan opioid dışı ağrı kesici ile plasebo arasında işlem sırasındaki ağrı puanı açısından fark bulunamamıştır (ortalama fark -0,13; %95 güven aralığı -0,48 ile 0,23). Aynı derlemede işlem öncesi uygulanan yüzeysel anestezinin ağrıyı bir miktar azaltabileceği gösterilmiştir (ortalama fark -0,63; %95 güven aralığı -1,06 ile -0,19), ancak kanıtın kalitesi düşük olarak derecelendirilmiştir.

Bu tablo "ağrı kesici almayın" demek değildir. Kanıtın söylediği şey, ağrı kesicinin işlemi ağrısız hale getirmeyeceğidir; beklentiyi doğru kurmak, hayal kırıklığını ve panik hissini azaltır. Ben hastalarıma işlemden yaklaşık bir saat önce standart bir ağrı kesici öneriyorum, çünkü asıl faydasını işlem sonrasındaki kramp döneminde görüyorlar. Guo ve Tan'ın 16 çalışma ve 1263 katılımcıyı birleştiren 2017 tarihli ağ meta-analizinde de yöntemler arasındaki farkların çoğu istatistiksel anlamlılığa ulaşmamıştır.

Rahim filmi öncesi antibiyotik gerekir mi?

Rutin antibiyotik gerekmez; risk taşıyan kadınlarda gerekir. Pereira ve arkadaşlarının yardımcı üreme işlemlerinde koruyucu antibiyotik kullanımını derlediği 2016 tarihli çalışmada, HSG ve benzeri rahim ağzından yapılan işlemlerde rutin antibiyotik önerilmemekte; buna karşılık geçirilmiş pelvik enfeksiyon (PID) öyküsü olan ya da tüplerinde genişleme saptanan kadınlarda koruyucu antibiyotik önerilmektedir.

Gerçek hayat verisi bu yaklaşımı destekliyor. Roest ve arkadaşlarının Hollanda'da 5165 HSG işlemini kapsayan 2020 tarihli ülke çapındaki anketinde, pelvik enfeksiyon oranı koruyucu antibiyotik veren kliniklerde %0,3, vermeyen kliniklerde %0,2 bulunmuştur. Aynı çalışmada kliniklerin %61'i koruyucu antibiyotik uyguluyordu; yani yaygın alışkanlık, ölçülen riske göre fazladır.

Pratikte şu soruyu soruyorum: bu hastada tüplerde su birikmesi (hidrosalpenks) ya da geçirilmiş enfeksiyon öyküsü var mı? Varsa antibiyotik planlıyorum. Tüplerde su birikmesinin tüp bebek kararını nasıl etkilediğini hidrosalpenks yazımda ayrıca ele aldım.

İşlemde hangi kontrast maddenin kullanılacağını sormalı mıyım?

Evet, bu soruyu sormaya değer. Dreyer ve arkadaşlarının 1119 kadını rastgele ayırdığı ve 2017'de New England Journal of Medicine'da yayımlanan çalışmasında, yağ bazlı kontrast maddeyle HSG yapılan kadınların %39,7'sinde altı ay içinde devam eden gebelik elde edilmiş; su bazlı kontrast grubunda bu oran %29,1 olmuştur (risk oranı 1,37; %95 güven aralığı 1,16-1,61). Canlı doğum oranları sırasıyla %38,8 ve %28,1 bulunmuştur.

Yağ bazlı kontrastın iki yüzü vardır. Roest ve arkadaşlarının 5165 işlemlik verisinde kontrast maddenin damar yapılarına geçmesi (intravazasyon) yağ bazlıda %4,8, su bazlıda %1,3 oranında bildirilmiş; ancak hiçbirinde klinik bir sonuca yol açmamış, akciğer embolisi ya da ölüm görülmemiştir. Öte yandan yağ bazlı kontrast iyot yükü taşır: Li ve arkadaşlarının 2021 tarihli çalışmasında, işlem öncesi yağ bazlı kontrasta maruz kalmış 70 gebenin 38'inde (%54,3) iyot fazlalığı saptanmış ve bu kadınların %65,8'inde klinik ya da subklinik hipotiroidi bulunmuştur; bebeklerde tiroit işlev bozukluğu görülmemiştir.

Bu nedenle tiroit hastalığı olan ya da tiroit hormonu kullanan hastalarımda kontrast seçimini önceden konuşuyor, gerekirse işlem sonrası tiroit kontrolü planlıyorum. Siz de randevunuzda "hangi kontrast kullanılacak ve benim öyküme uygun mu?" diye sorabilirsiniz.

Rahim filmi hangi durumlarda ertelenir?

Üç durumda işlem ertelenir: gebelik olasılığı, aktif enfeksiyon ve devam eden kanama. Gebelik şüphesi varsa film çekilmez; röntgen ışını erken gebelikte istenmeyen bir maruziyettir. Ateş, alt karın ağrısı, kötü kokulu akıntı gibi aktif pelvik enfeksiyon bulguları varsa işlem, enfeksiyon tedavi edilene kadar ertelenir — aksi halde enfeksiyon tüplere taşınabilir.

Devam eden adet kanaması hem görüntü kalitesini bozar hem de pıhtının damar yapılarına geçişi açısından uygun bir zemin değildir. İyot alerjisi öyküsü olan hastalarda ise karar değişir: Roest ve arkadaşlarının 5165 işlemlik serisinde alerjik reaksiyon yağ bazlı kontrastta %0,03, su bazlıda %0,1 oranında bildirilmiş ve anafilaksi görülmemiştir; yine de bilinen iyot alerjisi varsa ultrason temelli inceleme gündeme gelir. İki yöntemin hangi soruyu yanıtladığını HSG mi SIS mi yazımda karşılaştırdım.

İşlemden sonra ne olur, ne zaman normal hayata dönülür?

Çoğu kadın aynı gün normal hayatına döner. İşlem 5-10 dakika sürer, genel anestezi gerektirmez ve sonrasında birkaç saat süren kramp hissi beklenir. Birkaç gün süren hafif lekelenme ve kontrast sızıntısı olağandır; bu yüzden ped getirmenizi istiyorum.

Ateş, giderek artan karın ağrısı ya da kötü kokulu akıntı olursa beklemeden hekiminize başvurun. Bu üç bulgu, nadir de olsa enfeksiyonun işaretidir. İşlemden sonra ne zaman gebelik denemesine başlanabileceğini HSG sonrası ne zaman ilişkiye girilir yazımda, raporda geçen terimlerin karşılığını ise HSG sonuçları nasıl okunur yazımda anlattım.

Klinik pratiğimde nasıl ilerliyorum?

Hazırlığı tek bir kâğıtla değil, tek bir konuşmayla yapıyorum. Yazının başındaki 31 yaşındaki hastamda korkunun kaynağı film değildi; bir arkadaşının "bayılacak kadar ağrıdı" anlatısıydı. Ona işlemin ne kadar süreceğini, hangi anda kramp hissedeceğini ve o kramp geldiğinde ne yapacağımızı tek tek anlattım. İşlem on dakikada bitti, tüpler açıktı ve çıkışta söylediği cümle şuydu: "Bilmediğim için korkmuşum."

İkinci bir örnek, kararın hazırlıkta değiştiği bir vakaydı. Üç yıldır gebe kalamayan 34 yaşındaki bir hastamın öyküsünde geçirilmiş pelvik enfeksiyon vardı ve ultrasonda tüplerinden birinde genişleme izleniyordu. Onda filmden önce koruyucu antibiyotik planladım, çünkü bu iki bulgu işlem sonrası enfeksiyon riskini artıran başlıca durumlardır. İşlem sorunsuz geçti; film de zaten tek taraflı tıkanıklığı doğruladı ve tedavi planı aynı hafta kuruldu.

Üçüncü bir alışkanlığım, tiroit öyküsünü hazırlık aşamasında sormak. Tiroit hormonu kullanan hastalarımda kontrast seçimini ve gerekirse işlem sonrası kontrolü önceden planlıyorum. Bu soru bir dakika alıyor, ama atlandığında aylar sonra açıklanamayan bir tiroit dalgalanmasının kaynağını aramak zorunda kalıyoruz.

Hastalarıma söylediğim cümle şu: rahim filmi, hazırlığı konuşulmuş olduğunda on dakikalık bir tetkiktir; konuşulmadığında haftalarca süren bir kaygıdır.

Sık Sorulan Sorular

Rahim filmi öncesi aç kalmam gerekir mi?

Hayır, aç kalmanız gerekmez. Rahim filmi genel anestezi gerektirmeyen, 5-10 dakika süren bir incelemedir; normal kahvaltınızı yapabilirsiniz. Yalnızca sedasyon planlanan özel durumlarda hekiminiz açlık süresi verir. Mide boşken ağrı kesici almak rahatsızlık verebileceği için ilacı yemekle birlikte almanız daha uygundur.

Rahim filmi adetin kaçıncı gününde çekilir?

Adet kanaması tamamen bittikten sonra ve yumurtlamadan önce çekilir; 28 günlük döngüde bu aralık genellikle 6-11. günlerdir. Kanama sürerken çekilen filmde pıhtı yanlış bir dolum defekti izlenimi verebilir. Döngünüz düzensizse gün tahminle değil, hekiminizin değerlendirmesiyle belirlenir.

Rahim filmi öncesi ağrı kesici almalı mıyım?

Alabilirsiniz, ancak işlemi ağrısız hale getirmesini beklemeyin. Cochrane'in 23 çalışmalık derlemesinde ağızdan alınan ağrı kesicinin işlem sırasındaki ağrıyı azalttığı gösterilememiştir. Asıl faydası işlem sonrasındaki kramp döneminde görülür. Hekiminizin önerdiği ilacı işlemden yaklaşık bir saat önce almanız yeterlidir.

Rahim filmi öncesi antibiyotik kullanmam gerekir mi?

Çoğu kadında gerekmez. Rutin koruyucu antibiyotik önerilmez; geçirilmiş pelvik enfeksiyon öyküsü olan ya da tüplerinde genişleme saptanan kadınlarda önerilir. Hollanda'da 5165 işlemi kapsayan bir çalışmada pelvik enfeksiyon oranı antibiyotik veren kliniklerde %0,3, vermeyenlerde %0,2 bulunmuştur.

Rahim filminden önce ilişkiye girebilir miyim?

Adet kanamasının bitiminden işleme kadar olan günlerde korunmanız istenir. Bunun nedeni gebelik olasılığının dışlanmasıdır; rahim filmi röntgen temellidir ve erken gebelikte ışın maruziyeti istenmez. Korunmasız ilişki olduysa işlemden önce hekiminize söyleyin, gebelik testiyle doğrulama yapılır.

Yanımda birini getirmem gerekir mi?

Zorunlu değildir, ancak öneriyorum. İşlemden sonra birkaç saat süren kramp ve hafif baş dönmesi hissi olabilir; araç kullanmak zorunda kalmamanız rahatlatıcıdır. Yanınızda ped ve yedek iç çamaşırı bulundurun, çünkü birkaç gün sürebilen hafif lekelenme ve kontrast sızıntısı olağandır.

Özet

• Rahim filmi, adet kanaması bittikten sonra ve yumurtlamadan önce, 28 günlük döngüde genellikle 6-11. günlerde çekilir.
• İşlem gebelik olasılığı bulunmayan günlerde yapılır; korunmasız ilişki olduysa hekime bildirilir ve gebelik testiyle doğrulanır.
• Cochrane'in 23 çalışma ve 1272 kadınlık derlemesinde ağızdan alınan ağrı kesicinin işlem sırasındaki ağrıyı azalttığı gösterilememiştir (ortalama fark -0,13).
• Rutin koruyucu antibiyotik önerilmez; geçirilmiş pelvik enfeksiyon öyküsü ya da tüplerde genişleme varsa önerilir.
• 5165 işlemlik Hollanda serisinde pelvik enfeksiyon oranı antibiyotik veren kliniklerde %0,3, vermeyenlerde %0,2 bulunmuştur.
• Yağ bazlı kontrastla yapılan HSG sonrası altı aylık devam eden gebelik oranı 1119 kadınlık randomize çalışmada %39,7, su bazlıda %29,1 ölçülmüştür.
• Yağ bazlı kontrast iyot yükü taşır; tiroit hastalığı olan hastalarda kontrast seçimi ve işlem sonrası kontrol önceden planlanır.
• Gebelik şüphesi, aktif pelvik enfeksiyon ve devam eden kanama işlemin ertelenme nedenleridir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, tıbbi tavsiye yerine geçmez.